Get Adobe Flash player
Dutch
  Het is vandaag
SocialTwist Tell-a-Friend
Home Dreams & Ambition Onderwijs Middelbare School Nederlandse Recensies Literatuur Recensie Dis, Adriaan van - Indische duinen

Recensie Dis, Adriaan van - Indische duinen

Gebruikerswaardering: / 7
LaagsteHoogste 
Recensies Nederlandse Literatuur
Schrijver Dis, Adriaan van
Titel Indische duinen
Jaar van uitgave 1994
Bron Het Parool
Publicatiedatum 23-09-1994
Recensent Alle Lansu
Recensietitel

Een Indische doos van Pandora

TIEN jaar geleden debuteerde Adriaan van Dis met de novelle Nathan Sid, waarin hij vanuit het perspectief van een jongetje in de leeftijd tussen zeven en elf op tragi-komische wijze verslag deed van zijn opgroeien in een na de oorlog uit Nederlands-Indië gerepatriëerd gezin.#

De anderen (de vader, de moeder en de drie halfzusjes) hebben een geschiedenis in Indië, Nathan is hier geboren, in het voormalige koloniehuis in de Noordhollandse duinen, waar het gezin met andere oud-Indisch-gasten is onderbracht. De zoon voelt zich een buitenstaander en hunkert vooral naar de liefde van zijn vader, een ex-KNIL-militair, die hem drilt met lineaal en harde handen en doodgaat als Nathan elf is. #

In de roman Indische duinen die morgen verschijnt, komen we dezelfde personages weer tegen. Deze keer vanuit het uiterst persoonlijke perspectief van de schrijver Adriaan van Dis (Bergen NH, 1946), die kennelijk nog een appeltje te schillen heeft met zijn familie. #

Na een proloog waarin de aankomst van het gezin in Nederland wordt geschetst, maken we een sprong van zesenveertig jaar naar het sterfbed van zijn halfzuster Ada. Van Dis beschrijft haar dood en begrafenis en zijn contacten met de familie op een buitengewoon grimmige toon, die ook nog eens luidkeels wordt geëxpliciteerd: 'De hele familie kon doodvallen.' En als zijn moeder weer eens over de 'mystieke' familieband begint, denkt de zoon: 'Doorhakken en omspitten, scheur je los van die gekken, spoel je geheugen met ongebluste kalk en vergeet je familie, vergeet ze voorgoed...' #

Het beeld van de buitenstaander die niets meer met het gezin van herkomst te maken wil hebben, wordt zo dik aangezet dat je op je Hollandse klompen aanvoelt dat het zo eenvoudig allemaal niet ligt. #

Het is dan ook bepaald geen verrassing dat de roman na deze demonstratieve opmaat gaandeweg het karakter aanneemt van een obsessionele zoektocht van de hoofdpersoon naar de verborgen geschiedenis van zijn familie, in het bijzonder van zijn vader. De dood van Ada, zo beseft hij, doet hem vooral rouwen over zijn gehate vader, die hij zo goed in bedwang meende te hebben, 'vastgestampt onder zoden van cynisme'. #

Aanvankelijk verzet hij zich hevig tegen de dreigende postume confrontatie, maar halverwege de roman is er geen houden meer aan. Dan wordt hij bestormd door herinneringen en wil hij alles weten. Als een waar journalist gaat hij op onderzoek naar de Indische oorlogservaringen van zijn vader. Tijdens een denkbeeldige gezamenlijke rijsttafel (een onovertroffen scène) confronteert hij zijn vader met diens verzwegen verhalen. 'Ik ben op zoek gegaan naar je verleden, pap, veel is anders dan ik dacht.' Zelfs voor verre familie (een halfzuster van zijn vader) deinst hij nu niet meer terug ('ik ging niets uit de weg om dichter bij mijn vader uit te komen'). Onthulde familiegeheimen en andere getuigenissen veranderen zijn kijk op zijn vader. Hij ontdekt hoe hij veel meer op hem lijkt dan hij ooit gedacht heeft. En hoe meer hij over hem te weten komt, hoe meer ruimte er ontstaat voor de liefde die hij altijd al voor zijn vader gehad heeft, maar nooit heeft herkend omdat die overwoekerd werd door haat, die, achteraf, niets anders was dan onbeantwoorde liefde. #

Dit is de kern van Indische duinen en eigenlijk wordt die grotendeels geopenbaard in het vierde en langste hoofdstuk, wat mij betreft het hoogtepunt van het boek. In de resterende honderd pagina's pruttelt de roman, in hetzelfde lage tempo dat ook de eerste drie hoofdstukken kenmerkt, naar z'n eind. De ik-figuur maakt dan nog 'vol tegenzin' een reis 'door de seizoenen van mijn jeugd', maar de gepresenteerde anekdotes over het Spartaanse regime van de vader en de onbegrepen bewondering van de zoon komen, na de eerdere ontdekkingen van de hoofdpersoon, als mosterd na de maaltijd. Ten overvloede legt Van Dis het probleem dan ook nog eens uit: 'Maar wat ik ook deed, hij zag alleen mijn fouten. Wat moest ik doen om hem van mij te laten houden? Ik begreep dat hij een ridder van mij wilde maken en dat ik nog vele opdrachten moest vervullen voor hij mij als zijn gelijke accepteren zou. Maar waarom kon hij me niet één keertje prijzen?' Vervolgens bloedt de roman dood in de door particuliere details overheerste beschrijving van het familiebezoek aan Canada waar een andere halfzuster aan kanker bezwijkt. Er zijn nog wel wat onderlinge schermutselingetjes over het verleden, maar er gebeurt hoegenaamd niets dat enig nieuw licht werpt op het voorafgaande. 'Op herhaling' luidt de titel van dit hoofdstuk. Inderdaad. #

Literatuur maken van je eigen geschiedenis is een hachelijk avontuur. Zeker als je zo dicht bij de autobiografische werkelijkheid blijft als Van Dis in deze roman. Romantechnisch drijft Indische duinen vooral op de al eerder genoemde constructie van de ferme opmaat - Familie, wat moet je er mee! Ik op m'n vader lijken? Ben je gek! - die vervolgens keer op keer geloochenstraft wordt. Ik begrijp wel dat Van Dis op die manier zijn haat-liefde-verhouding tot zijn familie wil verbeelden, maar het is te opzichtig om te kunnen overtuigen en het gaat in al z'n voorspelbaarheid op den duur irriteren.

Bezwaarlijker nog is dat Van Dis er naar mijn smaak niet in is geslaagd zijn zeer persoonlijke materiaal naar een universeel niveau te tillen. Hij snijdt zeker kwesties aan die het particuliere overstijgen: de koude ontvangst van de Indië-gangers in het moederland, het niet terecht kunnen met de verhalen over de oorlog daar, de stank-voor-dank-behandeling van ex-KNIL-militairen, het van lieverlee verzwijgen en verdringen van de kampervaringen, tot de tweede generatie er last van krijgt, etcetera. Het wordt allemaal aangeroerd, maar het wordt overwoekerd door de wens nu eindelijk eens af te rekenen met de door zijn moeder en zijn halfzusjes hardnekkig in stand gehouden familie-mythen. Met meer afstand tot die persoonlijke perikelen was Van Dis dichter in de buurt gekomen van de universele roman over Indische immigranten die hij misschien wel bedoeld heeft. Overigens moet gezegd dat Van Dis zich met name over de Indische oorlogsbelevenissen goed gedocumenteerd heeft. En in een 'Aantekening van de auteur' legt hij deze keer keurig verantwoording af van de bronnen die hij geraadpleegd heeft!#

Indische duinen is zonder twijfel het minst gekunstelde werk uit het oeuvre van Van Dis. De taal die in Nathan Sid een bezwerende functie had, is nu ondergeschikt aan de poging om alle familiale mythes te ontmaskeren. De gestileerde zinnetjes en hun ritmische cadans - een niet onbelangrijke charme van zijn werk - ontbreken niet, maar het zijn krenten in een halfgare cake. Want Indische duinen is ook het meest vormloze werk van Van Dis. Het is warrig van compositie, vol geforceerde of plompverloren overgangen. Indische duinen is een autobiografisch relaas dat z'n vorm nog niet gevonden heeft, een roman in wording. #

Misschien ligt de kracht van Van Dis uiteindelijk toch op de korte baan en had hij er beter aan gedaan zich te beperken tot een novelle over een zoon die ontdekt wat er schuilgaat achter zijn zorgvuldig in stand gehouden haat tegenover zijn vader. Dan had zijn autobiografische materiaal de mythische proporties kunnen krijgen die nu helaas uit het zicht blijven.

 

Plaats reactie


Beveiligingscode
Vernieuwen

Sleep is the best meditation.

Slaap is de beste meditatie.

Dalai Lama